Шоңкар
Шоңкар – бераз дала лачынын хәтерләтә торган, ачык төстәге матур кош. Бу лачыннар гаиләсендә иң эре, көчле, акыллы, чыдам, тиз һәм сак кош.
Төньякта яшәүче шоңкарларның төсе ачык, аркасы коңгырт -соры төстән алып ак төскә кадәр буялган; корсак асты кара рәсемле ак төстә. Авыз янында «мыек»рәвешендәге кара буй бар. Шоңкар бик тиз оча, берничә тапкыр канат кагып, тиз генә алга старт ала.
Бу кош яраткан җиргә яраклаша. Кайбер төрләре күченә, ә кайберләренең күченү зарурлыгы юк, һәм алар урман –тундра һәм урман полосасында яши. Россиядән читтә Төньяк Америка, Исландия, Гренландия, Скандинавиянең тундра һәм урман-тундра, сирәгрәк төньяк-караурман ландшафтларында яши. Соңгы ун елда Татарстан Республикасы территориясендә Арча, Балтач, Лаеш, Яшел Үзән районнарында теркәлгән. Алар ел саен түгел, нигездә, кыш алдыннан яки кышкы чорда очрый.
Кыен керешле урыннарда оялый: кешедән читтәрәк булырга тырышып, елга ярлары буендагы тау битләрендә яки ерткыч кошлардан яки каргалардан калган иске ояларда урын таба. Апрель-май башында ана кош 2-4 йомырка сала, алар өстендә 28-29 көн утыра. Кош балалары үзләренең ояларын 50 көн тирәсе булганда калдырып китә. Ак һәм тундра кыр тавыгын, диңгез колониаль кошларын, казсыманнарны, шөлдиләрне, кимерүчеләрне аулый. Татарстанда барыннан да ешрак урман-кыр ландшафтларында билгеләп үтелде. Оя ареалы чикләрендә кышлый яки урман даласы һәм дала зоналарына кадәр күченә.
Шоңкар-ерткыч, һәм ул, нигездә, җылы канлыларны: кошларны, кимерүчеләрне, вак хайваннарны аулый. Ул –яхшы аучы, һәм, кагыйдә буларак, аннан котылырга чара юк. Шоңкарларның ау ысулы лачыннарныкы кебек үк. Ул канатларын ябып, югарыдан корбанга ашкынып пикет ясый, тырнаклары белән эләктерә һәм тиз арада аның гомерен өзә. Көн саен шоңкар 200 граммга якын ит ашый. Аның яраткан ризыгы-ак һәм тундра кыр тавыклары. Шулай ук ул казларны, акчарлакларны, диңгез акчарлакларын, шөлдиләрне ,үрдәкләрне, гагаркаларны да аулый.
Кызыклы фактлар:
- Шоңкар гаять кыю кош, ул, хәтта зур ерткыч якынлашса да оясын ташламый, балаларын яклап, чакырылмаган кунакка ташлана. Сабыйларның йоны каурыйлар белән алышынгач, ата-аналар аларны очарга һәм ауларга өйрәтә башлый.
- Шоңкар канатлары белән салпан кага һәм дала лачынына караганда алай ук тиз борыла алмый торган булып тоелса да, тигез очыш вакытында кош бик зур тизлек үстерә ала.
- Шоңкар белән бөркет арасында гына тигез дошманлык бар. Калган кошлар аннан кача яки аның белән көч сынашырга көчләре җитми, хәтта каракош та шоңкарның яшәү урынына керергә яки аңың белән көч сынашырга курка.
4. Бүген шоңкарлар аларны браконьерлар аулаганнан еш үлә, ә төньякта кошлар еш кына ак төлке кәсебе өчен куелган капканнарга эләгә.